Câu 1. Thưa Chuyên gia tâm lý Hoàng Hải Vân, theo quan sát của chị vậy từ thân chủ chị tham vấn thì tình trạng phân biệt đối xử giữa các con trong gia đình có phổ biến không ạ?
-Khi đề cập đến chủ đề này, hầu hết các bố mẹ tự tin khẳng định với tôi rằng: Con nào mà chẳng là con, làm gì có chuyện đứa yêu đứa ghét. Thế nhưng trên thực tế, thì tình trạng bố mẹ thiên vị, phân biệt đối xử giữa các con là vấn đề khá phổ biến ở nhiều gia đình đông con. Điều này cho thấy, nhiều bậc phụ huynh có thể không nhận ra rằng mình đang thiên vị một cách vô tình. Ngay cả khi tình huống đó là cố tình thiên vị thì lý do đằng sau hành vi này cũng rất đa dạng.
Câu 2. Vậy theo chị đâu là nguyên nhân? Việc này có lỗi từ phía những đứa trẻ hay không?
Việc bố mẹ phân biệt đối xử giữa các con có thể xuất phát từ những nguyên nhân sau:
1. Giới tính: Do ảnh hưởng bởi quan niệm trọng nam khinh nữ, một số bậc phụ huynh có thể thiên vị con trai hơn con gái. Bởi cho rằng con trai mới là trụ cột trong gia đình, có trách nhiệm nối dõi tông đường và là chỗ dựa cho bố mẹ khi về già…
2. Thứ tự: Các nghiên cứu tâm lý học và xã hội học cho thấy, thứ tự anh chị em có thể ảnh hưởng đến cách đối xử của bố mẹ đối với con cái. Thường thì đứa con được thiên vị là con cả hoặc con út. Bởi đứa con đầu tiên giữ vị trí đặc biệt trong lòng bố mẹ và đứa con bé nhất thì luôn cần để ý, sự quan tâm liên tục.
3. Thành tích học tập: Những đứa trẻ học giỏi hoặc có thành tích xuất sắc trong lĩnh vực nào đó khiến bố mẹ cảm thấy tự hào cũng sẽ được bố mẹ ưu ái hơn, trong khi những đứa trẻ khác có thể cảm thấy bị bỏ mặc hoặc tự ti vì luôn bị so sánh với người anh chị em tài giỏi của mình.
4. Hoàn cảnh kinh tế cũng phần nào tác động đến vấn đề này. Nếu gia đình khó khăn, bố mẹ có xu hướng tập trung tài nguyên dành cho đứa trẻ mà họ nghĩ có khả năng thành công hơn trong tương lai. Và đến khi con trẻ lớn lên, chuyện thiên vị có thể tiếp diễn với đứa con thành đạt hơn, có điều kiện hỗ trợ bố mẹ về tài chính.
5. Sự gắn bó về cảm xúc và tương thích trong tính cách: Một số bố mẹ có thể vô thức thể hiện sự yêu chiều nhiều hơn đối với đứa trẻ mà họ cảm thấy gần gũi về mặt cảm xúc. Hoặc đứa trẻ có tính cách hoặc sở thích, đam mê giống bố mẹ, ví dụ: bạn thích phim tình cảm Hàn Quốc, con cũng vậy, bạn thích chơi cờ, con cũng thế, một cách tự nhiên sẽ muốn chia sẻ cùng nhau nhiều hơn từ đó gây ra sự thiên vị.
5. Khi có một đứa trẻ ốm yếu hoặc phải đối mặt với vấn đề sức khỏe, bố mẹ thường dành sự ưu tiên, chăm sóc cho đứa trẻ đó. Nếu tình trạng kéo dài và xử lý không khéo léo, những đứa trẻ khỏe mạnh có thể cảm thấy bị bỏ rơi dẫn đến cảm giác ghen tị và tổn thương.
6. Thiếu kỹ năng làm cha mẹ: Một số bậc phụ huynh chưa có đủ kinh nghiệm hoặc kỹ năng nuôi dạy con cái một cách công bằng và hiệu quả. Thậm chí không nhận ra rằng sự thiếu công bằng này có thể khiến con bị tổn thương tâm lý và lòng tự trọng.
7. Gia đình mâu thuẫn: Áp lực và căng thẳng từ mối quan hệ vợ chồng có thể khiến bố mẹ ít chú ý hơn đến cảm xúc và nhu cầu của các con. Điều này dẫn đến việc họ vô tình bỏ qua trẻ.
8. Cừu đen ( black sheep) chỉ những đứa trẻ nổi loạn, chuyên gây rắc rối cho gia đình hay sự dị biệt vốn có của chúng có thể khiến chúng trở thành tâm điểm trút giận hoặc bị đổ lỗi. Một thân chủ của tôi từng chia sẻ việc cô là “cừu đen “ bị mẹ ruột ghét bỏ chỉ vì cô có khuôn mặt giống y hệt bố mình, người đã bỏ rơi mấy mẹ con cô rất lâu trước đó…
Tuy vậy, dù con trẻ có tính cách như thế nào thì cũng không phải lý do để bị phân biệt đối xử. Ở vị trí là bố mẹ chúng ta có trách nhiệm dạy dỗ, tôn trọng và đối xử công bằng với các con của mình.
Câu 3. Trẻ bị phân biệt đối xử sẽ gặp phải những tổn thương tâm lý thế nào trong hiện tại và tương lai?
Việc lớn lên trong một gia đình mà bố mẹ đối xử không công bằng với con cái sẽ để lại ảnh hưởng lâu dài đến tâm lý và tương lai của con. Những tổn thương này có thể bao gồm:
-Trẻ bị mặc cảm, tự ti cảm thấy mình không đủ tốt, không xứng đáng để được bố mẹ yêu thương như anh chị.
-Trẻ có nguy cơ bị bệnh trầm cảm, rối loạn lo âu hoặc gặp khó khăn trong việc kiểm soát cảm xúc khi phải chịu đựng hành vi phân biệt đối xử của bố mẹ, bị so sánh, mắng chửi…
-Trẻ bị phân biệt đối xử có thể nảy sinh tâm lý “nạn nhân”, đứa trẻ được thiên vị có thể nảy sinh tâm lý “bắt nạt “ dẫn đến mâu thuẫn và xung đột giữa anh chị em rất khó hàn gắn.
-Trẻ có xu hướng nổi loạn ở tuổi vị thành niên, học kém hơn, do thiếu động lực và sự quan tâm từ gia đình. Bên cạnh đó, trẻ dễ bị lôi kéo, sa đà vào nghiện game, sử dụng chất kích thích, quan hệ tình dục sớm…để trốn tránh cảm xúc tiêu cực hoặc tìm kiếm cảm giác được chấp nhận.
Các vấn đề về lòng tự trọng và cảm giác bị chối bỏ cũng theo đứa trẻ đến tuổi trưởng thành, khiến trẻ gặp khó khăn trong việc xây dựng và phát triển các mối quan hệ cá nhân lành mạnh. Do đó nhận thức và xử lý các cảm xúc này rất quan trọng nếu không sẽ dẫn đến sự lặp lại chu kỳ phân biệt đối xử. Điều đáng buồn hơn, đó là mối quan hệ giữa trẻ bị phân biệt với bố mẹ có thể trở thành mối quan hệ né tránh bởi những tổn thương chưa được chữa lành, sự thiếu tin tưởng hoặc tránh xa bố mẹ để không làm xấu đi mối quan hệ.
Câu 4. Khi bị phân biệt đối xử, trẻ nên làm gì ? Với những người trưởng thành rồi gặp tổn thương do lúc nhỏ bị bố mẹ phân biệt đối xử, cần làm gì để chữa lành?
Khi bị phân biệt đối xử trong gia đình, có một số cách có thể giúp trẻ xử lý tình huống này:
-Thay vì chịu đựng cảm xúc tiêu cực, trẻ nên chia sẻ với những người mà mình tin tưởng, như thầy cô giáo, bạn bè hoặc người thân khác không nằm trong tình huống phân biệt đối xử để nhìn nhận sự việc một cách khách quan.
– Tìm đến đến chuyên viên tư vấn tâm lý học đường hoặc chuyên gia tâm lý hỗ trợ có thể giúp trẻ học cách ứng phó với áp lực và xử lý cảm xúc tiêu cực.
-Các hoạt động thể thao, nghệ thuật hoặc thiện nguyện mà trẻ yêu thích có thể giúp trẻ cải thiện sức khoẻ thể chất, tinh thần và xây dựng lòng tự trọng trước tình huống bất như ý.
– Nếu cần thiết, trẻ nên học cách đặt ra giới hạn đối với những người phân biệt đối xử với mình để bảo vệ bản thân.
Đối với người trưởng thành, có những trải nghiệm tổn thương do bị bố mẹ phân biệt đối xử thời thơ ấu, việc chữa lành là một quá trình cần thời gian và rất nhiều nỗ lực.
-Trước hết cần thừa nhận và chấp nhận cảm xúc đã/ và đang diễn ra bên trong mình: Nhận thức mình có cảm giác tổn thương, tức giận, hoặc ghen tị…nhưng không phán xét hoặc lập tức tìm cách loại trừ là bước đầu tiên rất quan trọng trong quá trình thực tập chữa lành.
-Bạn có thể cân nhắc tìm kiếm sự hỗ trợ chuyên nghiệp từ chuyên gia tâm lý hoặc tham gia vào liệu pháp tâm lý nhóm chia sẻ với những người có cùng trải nghiệm để nâng đỡ cho nhau và học cách đối phó với những tổn thương đã xảy ra.
-Thực tập Mindfulness ( tạm gọi là Thiền chánh niệm ) có thể giúp bạn tập trung vào hiện tại và giảm bớt cảm giác căng thẳng hoặc lo âu những chuyện đã hoặc chưa xảy ra.
-Tham gia các hoạt động thể thao là một cách hiệu quả giúp cải thiện tâm lý và giảm cảm giác căng thẳng. Nó cũng tạo ra cơ hội để gặp gỡ kết nối với người khác, từ đó xây dựng mối quan hệ lành mạnh và tích cực.
-Thiết lập các mục tiêu cá nhân trong công việc hoặc đời sống để tạo ra động lực và sự bận rộn tích cực giúp bạn vượt qua ám ảnh quá khứ.
-Bạn có thể cân nhắc về khả năng hàn gắn với bố mẹ. Việc mở lòng tha thứ không chỉ mang lại cơ hội chữa lành mối quan hệ còn giúp bạn cảm thấy nhẹ nhõm hơn. Tuy nhiên đây là một quyết định mang tính cá nhân và cần được xem xét kỹ lưỡng.
Câu 5: Bố mẹ nên làm gì để tránh tình trạng thiên vị, phân biệt đối xử với con?
-Để tránh tình trạng phân biệt đối xử giữa các con, trước hết bố mẹ cần tự nhận thức và giáo dục bản thân, nhận diện các định kiến tiềm ẩn có thể dẫn đến sự thiên lệch. Tìm hiểu thông tin hoặc tham gia các khóa học về tâm lý trẻ em sẽ giúp bố mẹ hiểu rõ hơn về nhu cầu và cảm xúc của từng đứa trẻ để có thể tương tác hiệu quả với con. Bố mẹ nên bày tỏ yêu thương một cách đồng đều, tránh việc so sánh giữa các con. Đừng quên dành thời gian tổ chức các hoạt động chung gắn kết gia đình với nhau.
Tình huống con cho rằng bạn đang thiên vị, đừng phớt lờ lời nói của trẻ hoặc tìm cách để biện minh. Hãy kiên nhẫn lắng nghe cảm nhận của con một cách chân thành và bình tĩnh xem xét lại cách đối xử của mình đối với con hoặc khiến trẻ có cảm giác như vậy. Bởi đôi khi không phải là bạn làm gì mà còn là cách bạn làm trông như thế nào. Nếu quả thật có hành vi phân biệt đối xử, bố mẹ nên công khai xin lỗi con và cam kết sẽ thay đổi. Hãy để nhà là nơi để về, là chốn bình yên, và bố mẹ mãi mãi là điểm tựa vững chắc cho con.
Chuyên gia tâm lý Hoàng Hải Vân
