1. Thưa Chuyên gia tâm lý Hoàng Hải Vân, về mặt tâm lý, điều gì khiến một đứa trẻ 13–15 tuổi có thể quyết định rời bỏ gia đình – nơi vốn được xem là chốn an toàn nhất?
Để lý giải nguyên nhân trẻ ở độ tuổi 13-15 bỏ nhà đi, chúng ta cần xem xét vấn đề một cách thấu đáo ở nhiều góc độ, bởi nguồn cơn sự việc không chỉ do những bất ổn tâm lý của trẻ ở giai đoạn tuổi dậy thì, mà còn ở môi trường gia đình, cách giáo dục của bố mẹ và những cám dỗ tiềm ẩn nhiều nguy hiểm từ MXH mà hầu hết trẻ không thể lường trước.
Trẻ ở độ tuổi 13-15, nội tiết tố bắt đầu gia tăng và hoạt động mạnh hơn, dẫn đến một loạt các thay đổi về thể chất và tâm sinh lý. Ở giai đoạn nhạy cảm này, trẻ rất cần sự quan tâm chia sẻ từ phía người thân, nhất là bố mẹ. Nhưng trên thực tế, nhiều trẻ lớn lên trong hoàn cảnh gia đình không hạnh phúc hoặc gia đình thuộc tầng lớp lao động, bố mẹ vì vấn đề mưu sinh mà thiếu sự quan tâm, thấu hiểu để có thể đồng hành cùng con. Nhìn chung, hầu hết tình huống trẻ bỏ nhà đi là do bị quá tải về tâm lý, muốn “ chạy trốn khỏi một vài vấn đề khó khăn “ mà trẻ không biết cách giải quyết. Những yếu tố kích hoạt khiến trẻ bỏ nhà đi bao gồm:
Những tranh cãi thường xuyên về các vấn đề điển hình giữa bố mẹ và con cái như quyền riêng tư, quyền tự chủ, thức khuya, chơi game quá thời gian quy định, đi chơi không xin phép…hoặc các vấn đề ở trường học ( đánh nhau, trốn học, điểm kém, bị ở lại lớp hoặc bị đình chỉ học…). Không ít tình huống trẻ bỏ nhà đi bởi vì quá xấu hổ và sợ hãi không dám đối diện với bố mẹ, ví dụ, thông báo sự việc mang thai ngoài ý muốn…
-Bố mẹ có cách nuôi dạy con độc đoán, áp đặt kiểm soát trẻ quá mức càng khiến trẻ có tâm lý chống đối.
-Ngược lại là trường hợp bố mẹ bỏ bê chăm sóc con cái con cái để chúng có quá nhiều tự do khiến trẻ sa đà vào nghiện game, yêu sớm và thu hút bạn xấu; Bố mẹ bị hạn chế hiểu biết, không có kỹ năng đối phó với căng thẳng, không đặt ra giới hạn cần thiết phù hợp với sự phát triển bình thường của trẻ. Bố mẹ bị nghiện chất hoặc có các vấn đề về sức khỏe tâm lý; trẻ bị lạm dụng.
-Bố mẹ bất hòa, thường xuyên xảy ra cãi vã và bạo lực gia đình; sự kiện bố mẹ ly hôn hoặc những căng thẳng với cha dượng, mẹ kế trong mô hình gia đình hỗn hợp cũng khiến mọi chuyện trở nên khó khăn hơn với trẻ. Do thiếu các cơ chế đối phó hoặc cách thức giao tiếp tốt hơn để giải quyết vấn đề, khiến trẻ cảm thấy chỉ có cách bỏ nhà đi là lựa chọn duy nhất . Cụ thể, trẻ bỏ đi khi xung đột lên đến đỉnh điểm, sợ hãi bị đòn roi, hoặc cuộc sống gia đình trở nên không thể chịu đựng được nữa. Trong hoàn cảnh như vậy, trẻ dễ bị các đối tượng xấu lợi dụng tiếp cận, rủ rê dạt nhà đi bụi.
2. Việc trẻ vị thành niên bỏ nhà đi ở lứa tuổi này phản ánh điều gì trong đời sống cảm xúc và nhu cầu chưa được đáp ứng của trẻ? Đây có thể xem là biểu hiện của khủng hoảng tâm lý nào?
Tình trạng trẻ vị thành niên bỏ nhà đi ngày càng gia tăng là một thực tế đáng lo ngại đối với nhiều bậc phụ huynh. Theo các nghiên cứu tâm lý xã hội học cho thấy, trẻ vị thành niên bỏ nhà đi có tỷ lệ các vấn đề tâm lý như bệnh trầm cảm, rối loạn lo âu, lạm dụng thể chất và tình dục, nghiện game online, nghiện chất, vấn đề về học tập và các khó khăn trong mối quan hệ với bạn bè cao hơn những trẻ không có hành vi dạt nhà. Tuy nhiên, bố mẹ cần hiểu rằng việc trẻ bỏ nhà đi không phải lúc nào cũng là kết quả trực tiếp của các vấn đề sức khỏe tinh thần. Dưới đây là một số khía cạnh bố mẹ cần xem xét kỹ lưỡng:
– Khủng hoảng cảm xúc và hành vi: Giai đoạn thanh thiếu niên, là thời kỳ chuyển đổi vô cùng đặc biệt về mặt sinh lý cơ thể và cảm xúc. Những thay đổi này có thể khiến trẻ cảm thấy lo lắng, hoang man không biết phải xử lý thế nào. Các em tỏ ra nhạy cảm hơn trước những lời trêu chọc hoặc chê bai từ những người xung quanh. Trẻ có thể trở nên khép kín, buồn bã, cảm thấy tự ti hoặc dễ bị cáu giận, gây hấn với người khác. Nếu không được bố mẹ thấu hiểu, quan tâm hướng dẫn cho con, nó có thể liên quan đến những sai lệch trong suy nghĩ, kéo theo hành vi bốc đồng như bỏ nhà đi để trốn tránh stress hoặc để thể hiện sự phản kháng.
– Trẻ muốn khẳng định cái tôi cá nhân, muốn là chính mình, vượt qua những áp đặt của bố mẹ là tâm lý thường thấy ở lứa tuổi 13-15. Thế nên nếu bố mẹ quan tâm quá mức có thể khiến trẻ cảm thấy ngột ngạt, chán nản…sẽ muốn tìm cách thoát ra khỏi sự kiểm soát của gia đình với mong muốn được tự chủ cuộc sống của mình.
– Sự nổi loạn hoặc tìm kiếm sự chấp nhận: Một số trẻ vị thành niên có thể bỏ nhà đi như một hình thức nổi loạn chống lại sự kỳ vọng hoặc quy tắc của bố mẹ như bị cấm chơi game, nhuộm tóc, không được đi chơi đêm…Trẻ dạt nhà rất dễ bị rủ rê lôi kéo vào những hội nhóm tiêu cực, trào lưu độc hại hay thậm chí các tệ nạn xã hội để chứng minh “bản sắc “ của mình, để được chấp nhận…
– Bố/mẹ thường xuyên vắng mặt trong hành trình trưởng thành của con, hoàn toàn phó mặc chuyện giáo dục con cái cho nhà trường hoặc người còn lại. Điều này khiến trẻ cảm thấy cô đơn, bị bỏ rơi ngay trong chính ngôi nhà của mình dẫn đến quyết định dạt nhà. Nói cách khác, khi trẻ không có mối liên hệ tình cảm chặt chẽ với bố/mẹ, các nhu cầu chăm sóc không được đáp ứng, chúng thường dễ dàng bỏ đi hơn.
3. Bố mẹ nên phản ứng thế nào, làm gì để nhanh chóng tìm kiếm con trở về trước khi sự việc trở nên phức tạp và nghiêm trọng hơn?
Tôi hiểu rằng trẻ bỏ nhà đi là một tình huống rất khó khăn đối với bố mẹ. Nếu bạn cảm thấy lo lắng hoặc tức giận là hoàn toàn tự nhiên. Nhưng ngay ở thời điểm này, việc giữ bình tĩnh là rất quan trọng. Điều này sẽ giúp bạn suy nghĩ rõ ràng và đưa ra quyết định đúng đắn.
– Một trong những bước đầu tiên bố mẹ có thể làm là liên lạc ngay lập tức với con. Gọi điện thoại ( nếu vẫn kết nối được) hoặc gửi tin nhắn nói cho con biết bạn đang rất lo lắng cho sự an toàn của trẻ, mong muốn được biết con đang ở đâu mà không có sự chỉ trích hoặc trừng phạt. Đồng thời cam kết lắng nghe con khi con sẵng sàng nói chuyện để cùng tìm kiếm giải pháp tích cực hơn cho vấn đề.
– Hãy kiểm tra phòng của trẻ/cũng như lịch sử tìm kiếm trên máy tính/ hoặc nhật ký cuộc gọi điện thoại ( nếu có thể ) để tìm kiếm bất kỳ manh mối nào về kế hoạch bỏ đi hoặc nơi trẻ đến. Nếu con sử dụng mạng xã hội, bạn có thể kiểm tra các tài khoản của trẻ để xem có dấu hiệu nào cho thấy nơi chúng có thể ở hay không. Tuy nhiên bố mẹ cần là làm điều này một cách có trách nhiệm, tôn trọng ranh giới và quyền riêng tư của trẻ.
-Tìm kiếm ở những địa điểm mà con thường xuyên lui tới như nhà của bạn bè, tiệm game online, công viên hoặc những địa điểm giải trí.
– Liên hệ với nhà trường và những người bạn thân của con, bạn có thể hỏi họ xem có thông tin gì về việc con bỏ nhà đi, nguyên nhân tại sao và khả năng là con đang ở đâu.
-Nếu vẫn không thể tìm thấy trẻ, bố mẹ cần phải trình báo cơ quan công an càng sớm càng tốt. Các cơ quan thực thi pháp luật có nguồn lực và kinh nghiệm để xử lý những tình huống như vậy, đảm bảo phản ứng nhanh chóng để tối đa hoá khả năng tìm thấy trẻ một cách an toàn.
Bên cạnh đó, tùy theo tình huống cụ thể, bạn có thể cân nhắc việc nhờ cộng đồng mạng chia sẽ, hỗ trợ trong việc tìm kiếm trẻ. Thực tế cho thấy phương pháp này có thể rất hiệu quả trong nhiều trường hợp.
4. Sau khi trẻ trở về, đâu là điều cha mẹ cần đặc biệt lưu ý để tránh làm tổn thương thêm tâm lý trẻ?
Khi trẻ bỏ nhà đi trở về, đây có thể là một thời điểm rất nhạy cảm và quan trọng trong mối quan hệ của bố mẹ và trẻ. Dưới đây là một vài điều bố mẹ cần lưu ý để tránh vô tình làm con thêm tổn thương và cùng con tìm kiếm giải pháp cho câu chuyện tình huống đã xảy ra.
– Thể hiện tình yêu thương vô điều kiện:
Hãy tưởng tượng tình trạng của trẻ sau khi bỏ nhà đi và rồi trở về nhà; trẻ có thể bị suy nhược về thể chất và cả tinh thần, bao gồm cảm xúc hỗn loạn như lo lắng, sợ hãi, xấu hổ, nghi hoặc bản thân, tức giận và có thể cả cảm giác mặc cảm tội lỗi…Đây là thời điểm quan trọng để tất cả những cảm xúc đó được bạn chấp nhận mà không bị chỉ trích phán xét. Nhớ rằng, sự chấp nhận không có nghĩa là đồng ý, bạn có thể không đồng ý với hành vi của trẻ nhưng bạn vẫn có thể chấp nhận trẻ là con người như hiện tại và thể hiện điều đó. Hãy đảm bảo trẻ cảm nhận được tình yêu thương của bố mẹ dành cho trẻ. Những cử chỉ nhỏ như một cái ôm, hoặc câu nói an ủi có thể giúp trẻ cảm thấy an toàn và cởi mở hơn.
-Lắng nghe tích cực và trò chuyện với con trong một không gian an toàn
Khuyến khích con chia sẽ cảm xúc của mình về việc bỏ nhà đi, những trải nghiệm về cuộc sống ở bên ngoài cũng như lý do con muốn trở về. Điều này không chỉ giúp trẻ giải tỏa cảm xúc mà còn giúp bố mẹ hiểu rõ hơn những gì trẻ đã trải qua. Nếu bạn nhận thấy mình đã sai trong cách đối xử với trẻ trước đó, điều tốt nhất bạn có thể làm là thừa nhận chúng và xin lỗi con. Xác định nguyên nhân, mối liên hệ với hành vi nguy cơ dẫn đến việc bỏ nhà đi và thiết lập các ranh giới để phòng ngừa.
Trong quá trình trò chuyện, nên tránh việc đổ lỗi hay trút giận lên trẻ về chuyện đã xảy ra. Thay vào đó, hãy tập trung giúp trẻ có nhận thức đầy đủ về hành vi của mình và những hệ lụy nguy hiểm của nó, trang bị cho con kiến thức, kỷ năng ứng phó lành mạnh nếu tình huống tương tự xảy ra.
Khi trẻ sẳng sàng, hãy cùng trẻ thảo luận về giải pháp để xây dựng lại sự gắn kết trong gia đình. Đừng hứa những điều mà bạn không thể thực hiện và đừng yêu cầu trẻ phải lập tức thực hiện “ cam kết “ trong lúc này để đổi lấy sự tha thứ.
Trong trường hợp trẻ sau khi trở về, có những biểu hiện bất ổn tâm lý như trầm cảm, rối loạn lo âu, kết quả học tập giảm sút, hoặc bạn cảm thấy bị quá tải khi đồng hành cùng con, đừng ngần ngại tìm kiếm sự tư vấn hỗ trợ từ các chuyên gia tâm lý. Họ có thể cung cấp những phương pháp và công cụ hiệu quả hơn để giải quyết vấn đề.
Hãy nhớ là, điều quan trọng nhất là tạo ra một môi trường yêu thương và an toàn để trẻ phát triển và cảm thấy tự do bày tỏ bản thân mà không bị phán xét hoặc trừng phạt. Đôi khi, chỉ cần một cuộc trò chuyện chân thành cũng có thể tạo ra sự khác biệt lớn.
Chuyên gia tâm lý Hoàng Hải Vân
5. Đối với những đứa trẻ vị thanh niên bỏ nhà đi, Nếu không được hỗ trợ kịp thời, hành vi bỏ nhà đi có thể để lại những hệ quả tâm lý lâu dài nào cho sự phát triển nhân cách và tâm lý của trẻ?
Bỏ nhà đi có thể là một trải nghiệm rất khủng khiếp đối với trẻ vị thành niên. Nếu trẻ không nhận được sự hỗ trợ phù hợp và kịp thời có thể dẫn đến những hệ lụy tâm lý lâu dài, ảnh hưởng sâu sắc đến sự hình thành, phát triển nhân cách và tâm lý của trẻ sau này. Dưới đây là một số tác động tiềm ẩn:
-Hành động bỏ nhà đi có thể đến từ việc trẻ thiếu sự gắn kết vào mối quan hệ với người chăm sóc chính. Trẻ cảm thấy không được yêu thương và bảo vệ, bị bỏ rơi ngay trong chính gia đình mình. Điều này khiến trẻ gặp khó khăn trong việc thiết lập và duy trì các mối quan hệ tích cực với bạn bè và gia đình trong tương lai. Từ đó dẫn đến sự mặc cảm, cô đơn và cảm giác tách biệt.
-Việc trẻ bỏ nhà đi thường xuất phát từ cảm giác thiếu an toàn, sợ hãi hoặc căng thẳng quá mức. Nếu không có sự hỗ trợ đúng cách, những cảm xúc này có thể diễn tiến phức tạp theo thời gian, dẫn đến hội chứng lo âu mãn tính, trầm cảm hoặc rối loạn căng thẳng sau sang chấn ( PTSD), đặc biệt là nếu trẻ gặp phải những tình huống nguy hiểm như bị bạo hành/ lạm dụng tình dục, bị bắt cóc…trong thời gian rời xa nhà.
– Hành vi bỏ nhà đi, cùng với cảm giác thất bại hoặc bị bỏ rơi bởi người chăm sóc chính có thể khiến trẻ cảm thấy nghi hoặc giá trị bản thân, thường xuyên có những suy nghĩ tiêu cực về chính mình. Do vậy, trẻ dễ bị lôi kéo rủ rê từ những đối tượng xấu và sa vào mô hình hành vi cũ.
– Nếu không có sự can thiệp kịp thời, trẻ có thể lặp lại hành vi chống đối như: tiếp tục bỏ nhà đi, tham gia vào các hoạt động nguy hiểm vi phạm pháp luật hoặc tìm kiếm sự chú ý theo những cách tiêu cực hơn như tự hủy hoại bản thân mình.
– Giai đoạn vị thành niên trẻ bắt đầu tìm kiếm và hình thành bản sắc cá nhân, đây là quá trình quan trọng và có nhiều tác động sâu sắc đến sự phát triển tổng thể của mỗi người chúng ta. Hành vi bỏ nhà đi có thể làm gián đoạn quá trình này, khiến trẻ gặp khó khăn trong việc định hình giá trị bản thân và vấn đề niềm tin. Điều này có thể tác động, ảnh hưởng đến những lựa chọn của trẻ trong học tập, nghề nghiệp và các mối quan hệ xã hội/tình cảm trong tương lai.
Chuyên gia tâm lý Hoàng Hải Vân
