Các thống kê xã hội học gần đây đều cho thấy bạo hành gia đình vẫn diễn ra rất phức tạp, ngay cả phụ nữ trí thức cũng là nạn nhân của bạo lực gia đình. Theo chuyên gia tâm lý Hoàng Hải Vân vì đâu xã hội hiện đại vẫn tồn tại tình trạng này?
-Trong những năm gần đây, chúng ta đã có nhiều bước tiến quan trọng trong công cuộc phòng chống nạn bạo hành gia đình nhờ những cải cách đáng kể về hệ thống pháp lý để bảo vệ nạn nhân bị bạo hành, bao gồm sự ra đời của Luật Bình đẳng giới, Luật phòng ngừa và kiểm soát bạo lực gia đình và các chính sách nhằm thúc đẩy bình đẳng giới và giải quyết bạo lực gia đình.
Dù đã có những tiến bộ này, tuy vậy thực tế, bạo lực gia đình vẫn diễn ra hàng ngày trên khắp thế giới. Bạo lực có thể xảy ra với bất cứ ai, không bị giới hạn bởi bất kỳ nhóm dân cư, trình độ học vấn hoặc độ tuổi. Điều này thật đáng lo ngại nhưng cũng cho thấy vấn đề này đã ăn sâu vào xã hội như thế nào. Sau đây là những lý do tại sao bạo lực gia đình vẫn còn tồn tại trong xã hội hiện đại, ngay cả đối với phụ nữ trí thức:
1. Định kiến xã hội và sự bất bình đẳng giới:
Nhiều xã hội vẫn duy trì quan điểm truyền thống về vai trò giới, các chuẩn mực giới cũng như tiêu chuẩn phụ quyền, theo đó phụ nữ sau khi kết hôn được kỳ vọng ở vị thế thấp hơn so với người chồng và bị phụ thuộc. Điều này có thể tạo ra tình huống mà sự thống trị của đàn ông và bạo lực đối với phụ nữ là điều tự nhiên hoặc được mô tả như một “ vấn đề riêng tư trong gia đình “ bởi các yếu tố trên góp phần chi phối. Ngay cả những phụ nữ trí thức cũng có thể đã được xã hội hóa trong những môi trường mà vai trò giới truyền thống ảnh hưởng mạnh mẽ khiến việc thoát ra khỏi hoàn cảnh này trở nên khó khăn.
2. Hạn chế hiểu biết pháp luật và nhận thức về quyền lợi của bản thân:
Dù có trình độ học vấn nhất định, nhiều phụ nữ có thể bị thiếu kiến thức pháp luật về vấn đề bạo lực gia đình và nhận thức đầy đủ về quyền lợi cơ bản của bản thân trong mối quan hệ để có thể tự bảo vệ mình hoặc tìm kiếm sự giúp đỡ.
3. Kỳ vọng của xã hội và sự kỳ thị: Ngay cả khi có khả năng nhận thức về vấn đề, phụ nữ trí thức thường chịu áp lực từ xã hội để duy trì hình ảnh “chuẩn mực “ khiến họ phải nhẫn nhịn chịu đựng thay vì lên tiếng công khai về tình trạng của mình hoặc rời khỏi tình huống bị lạm dụng, bao gồm lo ngại về định kiến xã hội, sợ sẽ làm xấu đi danh tiếng của bản thân và gia đình hoặc gây ảnh hưởng đến sự nghiệp của họ.
4. Sự thiếu hỗ trợ từ cộng đồng: Nhiều nạn nhân không nhận được sự quan tâm, giúp đỡ kịp thời từ người thân, bạn bè hay cộng đồng, hoặc các đường dây nóng/ trung tâm hỗ trợ nạn nhân bạo hành gia đình chưa hoạt động thực sự hiệu quả.
5. Bạo lực từ người chồng có thể liên quan đến các hành vi của đàn ông mà có thể xem là các hình thức thể hiện nam tính có hại. Theo thống kê tâm lý-xã hội học về bạo hành gia đình cho thấy: Phụ nữ có chồng uống rượu mỗi ngày có nguy cơ bị bạo lực cao gấp 7 lần so với phụ nữ có chồng không bao giờ uống rượu. Phụ nữ có chồng hay gây gổ với người khác có nguy cơ bạo lực cao hơn 5 lần và nếu chồng họ ngoại tình nguy cơ bạo lực cao hơn khoảng 3,4 lần so với những phụ nữ khác.
6. Tâm lý và các vấn đề sức khoẻ tâm thần, ví dụ như tình trạng stress mãn tính, bệnh trầm cảm… có mối quan hệ tương quan tích cực với bạo lực, cho thấy khả năng xung đột cao hơn. Ngược lại, tâm trạng tích cực nổi lên như một yếu tố giảm thiểu, hiển thị mối tương quan tiêu cực với bạo lực.
7. Một ngoại lệ đáng chú ý là những phụ nữ trí thức đóng góp tài chính nhiều hơn chồng của họ lại có nguy cơ bị bạo lực cao hơn 2,4 lần so với phụ nữ đóng góp ít hơn chồng. Điều này có thể lý giải bởi thực tế rằng khi phụ nữ có tình hình tài chính tốt hơn chồng, trong một môi trường mà đàn ông truyền thống có vị thế cao hơn phụ nữ có thể gây ra căng thẳng trong mối quan hệ và do đó làm tăng bạo lực. Nói cách khác, trong tình huống này người đàn ông sử dụng bạo lực để như một cách khẳng định quyền lực của mình để giữ nạn nhân trong vòng kiểm soát.
Câu 2. Tại sao phụ nữ thuonglại im lặng chấp nhận khi bị bạo hành?
Các mối quan hệ bạo hành luôn là những tình huống cực kỳ phức tạp và có nhiều lý do khác nhau khiến nạn nhân im lặng chấp nhận khi bị bạo lực thay vì lên tiếng cầu cứu hoặc rời bỏ:
–Nạn nhân bị thao túng tâm lý khó khăn trong việc nhận diện bạo hành:
Kẻ bạo hành thường sử dụng các kỹ thuật thao túng tâm lý tinh vi, ví dụ gaslighting đổ lỗi cho nạn nhân, khiến nạn nhân cảm thấy tội lỗi hoặc tin rằng mình có trách nhiệm về tình huống bị lạm dụng. Kẻ bạo hành cũng có thể làm nhục nạn nhân bằng cách chỉ trích, chế giễu về ngoại hình, hoặc hiệu suất tình dục hoặc cả hai để hạ thấp lòng tự trọng của nạn nhân khiến họ trở nên phụ thuộc vào kẻ bạo hành.
– Tâm lý thích nghi với bạo hành:
Ban đầu nạn nhân có thể cảm thấy đau đớn và bị tổn thương nhưng theo thời gian, họ có thể trở nên quen với sự bạo hành, theo nghĩa đen, chấn thương này trở thành tình trạng “ bình thường “ mới của họ ( được gọi là “ nội trạng “). Vì vậy họ không còn cảm thấy quá kích động hoặc mất dần khả năng phản kháng khi bị lạm dụng. Các tổn thương, cũng như tình huống lạm dụng, có thể gây ra sự xấu hổ khiến nạn nhân tự cô lập bản thân khỏi gia đình, bạn bè và xã hội.
– Tình yêu và hy vọng mù quáng:
Nhiều phụ nữ vẫn giữ tình cảm sâu đậm với người chồng bạo hành và thuyết phục bản thân ( và đôi khi là những người khác) rằng kẻ bạo hành họ sẽ thay đổi. Họ bắt đầu bằng suy nghĩ rằng: “ Nếu tôi yêu anh ấy đủ/ hoặc nhiều hơn, tôi biết rằng họ sẽ khác.” Họ có thể tìm lý do để bao biện cho hành vi bạo hành, “ Anh ấy làm vậy chỉ vì yêu mình quá mức “, Mình cũng có lỗi trong chuyện này.” Hoặc tự nhắc nhở rằng,” Anh ấy đang cố gắng thay đổi, dù sao anh ấy cũng là một người bố tốt…”
-Bị kiểm soát kinh tế:
Dù là phụ nữ trí thức, một số có thể vẫn gặp khó khăn về tiền bạc hoặc bị phụ thuộc vào người bạn đời. Kẻ bạo hành có thể tìm cách ngăn cản nạn nhân tìm việc làm, hoặc khống chế tài chính ( hầu hết hoặc tất cả) để duy trì sự kiểm soát khiến cho việc rời đi trở nên khó khăn hơn.
–Sử dụng trẻ em:
Con cái là điểm yếu của mọi người mẹ. Vì vậy kẻ bạo hành có thể sử dụng con cái như một chiến thuật hiệu quả để khống chế tâm lý, uy hiếp/ quấy rối nạn nhân ( chẳng hạn đe dọa nạn nhân sẽ không bao giờ được gặp lại con, thậm chí sẽ làm tổn thương trẻ nếu rời bỏ hoặc có ý định như vậy…). Kẻ bạo hành cũng có thể lôi kéo, lợi dụng trẻ chống lại nạn nhân hoặc sử dụng trẻ để thuyết phục nạn nhân tiếp tục mối quan hệ.
– Nỗi sợ hãi:
Lo lắng việc lên kế hoạch rời bỏ hoặc cố gắng làm như vậy, sẽ kích thích bạo lực mạnh mẽ hơn, hoặc sợ hãi về sự không chắc chắn cho mình ( và các con ) trong tương lai nếu rời đi. Những lo lắng này có thể khiến họ cảm thấy mình không có lựa chọn nào khác ngoài việc giữ im lặng và chấp nhận tình trạng hiện tại.
– Áp lực từ xã hội, gia đình, những lo ngại ảnh hưởng tiêu cực đến hình ảnh của bản thân hoặc sự nghiệp…có thể khiến một số phụ nữ trí thức cảm thấy cần phải gìn giữ vỏ bọc gia đình bất chấp bạo lực sau cánh cửa.
Câu 3: Phụ nữ có nên rời bỏ hôn nhân khi bị bạo hành? Nếu muốn giữ gia đình, người phụ nữ bị bạo hành nên làm gì?
1. Quyết định rời bỏ một cuộc hôn nhân bạo hành là một vấn đề phức tạp và rất cá nhân. Bạn có thể có những nghi ngờ, lo lắng hoặc cảm thấy bị quá tải khi nghĩ đến việc rời bỏ. Dưới đây là một số điều cần xem xét khi bạn đưa ra quyết định của mình:
+Lý do bạn muốn rời bỏ đối phương:
-Nguy hiểm đến tính mạng: Nếu bạn cảm thấy bị đe dọa hoặc đang trong tình huống nguy hiểm nghiêm trọng, việc rời đi để đảm bảo an toàn và sức khoẻ cá nhân là ưu tiên hàng đầu. Không ai nên sống trong cảm giác sợ hãi. Vì vậy đừng chần chừ khi có dấu hiệu của bạo lực thể chất có thể dẫn đến hậu quả khôn lường.
-Hành vi bạo lực mang tính lặp lại: Nếu hành vi bạo hành không thay đổi hoặc có sự leo thang của bạo lực thì việc rời bỏ có thể là cần thiết để bảo vệ bản thân khỏi những tổn thương tiếp theo.
-Bạo lực gia đình có thể gây ra những tác động nặng nề đến sức khoẻ tâm lý và thể chất của nạn nhân. Nếu bạn cảm thấy tinh thần kiệt quệ, bị trầm cảm, rối loạn lo Âu, rối loạn stress hậu chấn thương ( PTSD), hoặc có vấn đề sức khỏe thể chất liên quan đến hành vi bạo hành, việc ở lại mối quan hệ có thể không an toàn hoặc lành mạnh.
– Không còn tình yêu và sự tôn trọng: Một cuộc hôn nhân lành mạnh cần có tình yêu thương và sự tôn trọng đối với nhau. Nếu những giá trị cơ bản này không còn, mục đích hôn nhân không đạt, thì cần xem xét việc dừng lại mối quan hệ.
2. Nếu bạn vẫn muốn gìn giữ mối quan hệ nhưng lại đối mặt với bạo hành,đây là một tình huống rất khó khăn cần phải xem xét một cách kỹ lưỡng:
– Trước hết bạn nên tìm kiếm sự hỗ trợ chuyên nghiệp: Tham vấn với một nhà tâm lý trị liệu hôn nhân hoặc tư vấn chuyên viên chuyên về bạo lực gia đình có thể giúp bạn hiểu đúng/ đánh giá chính xác về câu chuyện tình huống của mình và tìm kiếm chiến lược ứng phó hiệu quả hơn với những thách thức, khó khăn trong mối quan hệ.
– Lập kế hoạch an toàn: Ngay cả khi bạn vẫn muốn giữ cuộc hôn nhân, việc có một kế hoạch đảm bảo an toàn cho bản thân là rất quan trọng. Điều này có thể bao gồm xác định nơi để đến trong trường hợp cần thiết, cách an toàn để thoát đi, chuẩn bị sẵn giấy tờ tùy thân và tiền bạc, quần áo…phòng khi cần rời đi nhanh chóng.
– Xây dựng mạng lưới hỗ trợ hiệu quả: Bạn cần duy trì kết nối thường xuyên với gia đình, bạn bè hoặc các tổ chức phòng chống bạo lực gia đình tạo ra không gian an toàn để bạn có thể chia sẻ về tình trạng của mình và nhận được tư vấn/ hỗ trợ khi cần thiết.
– Giao tiếp cởi mở và trung thực: Nếu có thể, hãy tìm cách trao đổi một cách chân thành với bạn đời về hành vi bạo lực mà anh ấy gây ra và cách nó đã tác động ảnh hưởng đến bạn và gia đình như thế nào …Đồng thời hãy rõ ràng về những hành vi không thể chấp nhận và thiết lập ranh giới cho những gì bạn sẽ và sẽ không cho phép trong mối quan hệ. Nếu đối phương vi phạm, hãy thẳng thắn về hậu quả. Tuy nhiên hãy chắc chắn rằng cuộc trao đổi này diễn ra trong một không gian an toàn để phòng tránh hành vi bạo lực bộc phát.
Cuối cùng , điều quan trọng nhất bạn nên nhớ rằng không có bất kỳ định lượng hy vọng và tình yêu nào đủ để cứu vãn mối quan hệ hôn nhân trong tình huống này, trừ khi người bạo hành có nhận thức đúng đắn về hành vi của mình, và bản thân họ phải thực sự muốn thay đổi. Đi là con đường duy nhất để tiến về phía trước.
Chuyên gia tâm lý Hoàng Hải Vân
Câu 4. Người vợ cần làm gì để thay đổi người chồng bạo hành?
-Không ít thân chủ của tôi nạn nhân bạo lực gia đình hỏi rằng:” Liệu một người có tiền sử bạo hành có thể thay đổi không?”
Con người có thể thay đổi .
Nhưng thực tế giải quyết và cố gắng thay đổi hành vi của người chồng bạo hành luôn là một thách thức rất lớn, có thể nói gần như là không thể nếu như đối phương không thực sự muốn/và có sự tiếp cận hỗ trợ đúng đắn.
Trong rất nhiều nghiên cứu tâm lý/xã hội học tìm hiểu về lý do tại sao những kẻ bạo hành lại bạo hành, rõ ràng là nhiều yếu tố cho thấy nguyên nhân dẫn đến hành vi này là sự bất bình đẳng giới/thái độ và cảm giác về quyền lợi và đặc quyền đã ăn sâu trong tiềm thức – điều này có thể rất khó để thay đổi. Bởi vì lý do này, chỉ có một tỷ lệ rất thấp những kẻ bạo hành thực sự thay đổi cách hành xử của họ.
Bên cạnh sự hỗ trợ của gia đình, người thân, một phần quan trọng của việc thay đổi này có thể bắt đầu từ việc khuyến khích người bạo hành đồng ý tham gia vào chương trình can thiệp dành cho người bạo hành. Chương trình này, thông qua quá trình trị liệu tâm lý tập trung vào việc giúp họ nhận thức về hành vi của mình ( thừa nhận những gì mình làm; ngừng đưa ra lý do và đổ lỗi…), hiểu rõ nguyên nhân, nhận diện các mẫu hành vi kiểm soát mà họ đã sử dụng, nhận diện những thái độ thúc đẩy hành vi bạo hành của họ, và phát triển các kỹ năng và ứng xử lành mạnh khi xung đột căng thẳng.
Tuy nhiên, cần lưu ý rằng không phải tất cả người bạo hành đều sẳng sàng tham gia hoặc có thể thay đổi, và sự an toàn của bạn luôn cần được ưu tiên hàng đầu – Chuyên gia tâm lý Hoàng Hải Vân nhấn mạnh.
